digitaal bestuur | magazine

Glasvezel is een hit!

Peter Olsthoorn

Na de distributie van telefonie een eeuw geleden moest een belangrijke telecominnovatie in Nederland, de komst van glasnetten, opnieuw van lokale initiatieven komen. En van Reggefiber, het bedrijf van de Twentse ondernemer Dik Wessels.

Sedert een jaar of vijftien is de aanleg van glasvezelnetten een optie waar vooral visionairs mee schermen. Zo betoogde Maurice de Hond in zijn boek ‘Met de Snelheid van het Licht’ dat Nederland zijn geld niet in de Betuwelijn moest stoppen, maar in glasvezel. Datatransport zou immers de economie veel meer gaan brengen dan goederentransport. Maar het draagvlak was gering.

Diverse mooie plannen van KPN voor ‘verglazing’ van het telefoonnet haalden uiteindelijk steeds weer bakzeil als het op budgetten aankwam. Dat is mede het gevolg van de remmende voorsprong: Nederland werd vanaf 2000 Europees en (bijna) wereldkampioen breedband. In bijna geen land ter wereld maken zo veel bewoners gebruik van een aansluiting via adsl (telefoonnet) of de tv-kabel.
Uiteindelijk kwam de glasvezeldoorbraak uit de markt, net als vijftig jaar geleden gebeurde met het telecommunicatienet voor televisie Cai (zie kader).

Het begon in Brabant. OnsNet Nuenen werd een coöperatief initiatief dat baanbrekend was in Europa. Naar 7.400 woningen werd glas getrokken. Die grote participatie was te danken aan de bevolking. Immers, het kwam aan op de vraag of bewoners de diensten op de (gratis) aangelegde verbinding ook zouden afnemen, ten koste van hun UPC en/of KPN-abonnement. Dit leverde een response van 70 tot 80 procent op.

Uiteindelijk betalen alleen internetabonnees het vastrecht van 20 euro per maand, het vaste bedrag voor alleen de aansluiting op het glasvezelnet. De ruim 16.000 abonnementen betekenen opgeteld een jaarlijkse inkomstenstroom voor OnsNet Nuenen van een kleine vier miljoen euro. Dit staan tegenover investeringen in de infrastructuur van aanvankelijk 12,2 miljoen euro, oplopend tot 17 miljoen euro. De kosten per aansluiting bedroegen volgens berichtgeving aan de bewoners 2.100 euro, 15,5 miljoen in totaal. ABN Amro financierde het glasnet met een lening van 6,5 miljoen.

Het gat dichten

Toch liep het mis. Een aanvankelijke privé-investeerder haakte af. De partij die het net aanlegde, Volker Wessels Telecom, kon met overname van het risico ook zeggenschap krijgen. Dit verstevigde de exploitatie van OnsNet Nuenen, maar verzwakte de coöperatieve opzet en de zeggenschap van de bevolking. En er kwam een actiegroep, wat schadelijk was voor de gemeenschappelijke ondergrond. Maar het draait nu naar behoren.

Kees Rovers was de grote man achter OnsNet Nuenen. Dat succes bracht hem al over de grens met adviestrajecten voor Franse gemeenten en nu activiteiten met OnsNet in het Engelse industriestadje Walsall. In Brabant zijn andere OnsNet-initiatieven niet van zijn bedrijf, zoals in Eindhoven, Geldrop en Valkenswaard. “Daar is het model gekopieerd, maar de netwerken zijn in bezit van onder meer Reggefiber. Ook daar wordt eerst de vraag gebundeld vanuit de gemeenschap zelf, alvorens de aanleg begint en de exploitatie.”

Rovers is met zijn eigen bedrijf ‘Close the Gap’ zojuist wel een OnsNet-initiatief begonnen in Son en Breugel. “Dat is weer de van oorsprong coöperatieve gedachte. Daar brengen we alle mogelijke gegadigden in de gemeenschap bijeen. Daar geloof ik erg in. Het glasnet moet door de gemeenschap worden gedragen en niet door mijnheer Malone [baas van UPC, red.] of door hongerige investeringsmaatschappijen. De nutsfunctie moet prevaleren.”

Echter, in Son en Breugel neemt KPN wel de exploitatie op zich. Daar KPN zelf geen glasnetten aanlegt, zal ze hoogstwaarschijnlijk haar partner in Almere, Reggefiber, vragen om het net aan te leggen. Maar wie is dan de baas? Rovers: “De kracht van de coöperatie zit vooral in het aantrekken van diensten. Zo kun je denken aan collectief inkopen van diensten, triple play met internet, telefonie en tv, maar ook thuiszorg op afstand en beveiliging van woningen.” En de rol van gemeenten? “Die is bescheiden. Gemeenten hoeven er geen geld in te steken, maar kunnen wel een heel belangrijke, stimulerende rol spelen bij het mobiliseren van de bevolking en het bieden van morele steun. En natuurlijk het beschikbaar stellen van gemeentelijke diensten via het netwerk.”

Miljardair in de bocht

Volker Wessels Telecom bleek een geschikte partner voor OnsNet Nuenen. Deze kabellegger is onderdeel van bouwconcern VolkerWessels. Dit was tot april 2007 in handen van de familie Wessels, Regge Beheer, en stond onder leiding van Dik Wessels. Een investeerder kocht ruim 42 procent van VolkerWessels, en Dik Wessels verdiende het meest met World Online-aandelen met de beursgang en erna, samen 750 miljoen euro. Zijn vermogen wordt geschat op 1,5 miljard euro. Rasondernemer Wessels stopte een deel van dit geld in een nieuw bedrijf dat glasvezelnetten aanlegt: Reggefiber. Dit bedrijf kocht enkele kleinere initiatieven in Nederland, waaronder Eurofiber, Telecom Utrecht (iConnect) en het telecombedrijf van Eneco (alle drie voor glasvezel over lange afstanden en ontsluiting van bedrijfsterreinen) en Lijbrandt Telecom.

Die laatste was, in navolging van OnsNet in Brabant, in de Bollenstreek begonnen om de vraag van bewoners naar glasvezel aan te wakkeren en te bundelen. Lokale ondernemer Martien Koster had een glasvezelnet met Lijbrandt Telecom ontwikkeld. De gemeente Hillegom werd dankzij zijn inspanningen via een lage drempel – met een zogenoemd ‘modem Kadaka’ of ‘kastje dat alles kan’ – een soort ‘Dorp van de Toekomst‘.

Behalve snel internet waren vooral de tv-diensten opvallend: Uitzendinggemist van de publieke omroep rechtstreeks beschikbaar, en ook lokale Bollenstreek TV en Kerk TV. “Bollenstreek TV met lokale nieuwsvoorziening helpt onder meer om ouderen over de streep trekken“, zegt Koster. “En in het dorp staat een helpdesk met levende mensen. Bewoners lopen er zo binnen met hun vragen. Het is geen technologiepush van veraf met enge dingen.”

Reggefiber wilde na het geslaagde Hillegom, en vervolgens Lisse, de hele Bollenstreek plus Haarlem verglazen. Maar Lisse werd de eerste mislukking, omdat vooraf niet de drempel van 40 procent inschrijvingen werd gehaald. Lijbrandt was te traag met de uitvoering, waardoor kabelexploitant Casema met lokale aanbiedingen het glasinitiatief de wind uit de zeilen kon nemen.

Het wonder van Deventer

Reggefiber omarmt het gemeenschapsmodel, zegt directeur Jordi Nieuwenhuis. Hoewel dat model niet altijd werkt, zoals bleek in Lisse. “We denken serieus na of we daar door moeten gaan. We zien wel dat er verschil is in Nederland wat betreft de perceptie van glasvezel en van de collectieve response. In Hillegom werkte het wel, in Lisse niet. Nederland is groter dan de Bollenstreek.” Is het beter toeven buiten de Randstad? “Eerlijk gezegd moeten we dat wel vaststellen. We geven niet direct op. We hebben vrij veel vraagbundeling gehanteerd en in negen van de tien gevallen is dat geslaagd. Zoals we in Twente zeggen: ‘graag of helemaal niet‘. Als de bevolking zich mobiliseert, is het prachtig. Je ziet een verschil in houdingen.”

UPC cs. vormen een flinke opponent. “Ze proberen ons in de wielen te rijden met lokaal agressieve marketing. Zodra we ergens beginnen, zien we bij hen tariefdalingen. Ze kunnen beter gebruik gaan maken van ons netwerk. KPN doet dat wel, maar de kabelaars helaas nog niet.” Toch ervaart juist Deventer dat het met de concurrentie van regionale kabelaar @Home, nu opgegaan in Ziggo, momenteel nog meevalt. “We hadden agressievere weerstand verwacht met flinke prijsdalingen. Maar tot op heden valt dat mee”, zegt Gosse Hiemstra, CDA-wethouder voor Financiën en ICT in Deventer.

Hiemstra is met ambtenaar Arno Groenendijk het tandem dat verantwoordelijk is voor het grootste glasvezelproject van Europa van dit moment. Ze hebben Reggefiber kunnen overhalen om heel Deventer te verglazen zonder peiling van de behoefte vooraf. Wel sloot Deventer voor dit ‘risicoproject’ van Reggefiber een overeenkomst, vertelt Hiemstra. “We zeggen daarin toe voor supersnelle procedures te zorgen voor vergunningen etcetera. En we doen promotie van eigen digitale diensten die we nieuw ontwikkelen.” Deventer heeft ook Stedenlink, het samenwerkingsverband van gemeenten die glasvezel aanleggen, naar de stad gehaald. Hiemstra: “We hebben op alle fronten een hele positieve omgeving geschapen voor innovatie met ICT. Dat is de reden geweest voor Reggefiber om hier de nek uit te steken. We enthousiasmeren de bevolking.”

In totaal gaat het om 42.000 aansluitingen, inclusief enkele dorpen die sinds kort ook mogen participeren: Diepenveen, Schalkhaar en Bathmen. “Ook hele mooie voorzieningen”, vindt Hiemstra. En hoe loopt het? “Boven verwachting. In de eerste wijken die zijn aangesloten is de response 37 procent, terwijl op 30 procent was gerekend. Het is ook een superaanbieding: 50 euro voor 35 Mb/s internet in twee richtingen, digitale televisie en telefonie vastrecht.” Maar ketent Deventer zich, ondanks dit aanstekelijke enthousiasme, niet vast aan een commerciële partij die straks een monopolie kan hebben en dan prijzen gaat verhogen? “Er blijft een concurrerende markt met de tv-kabel en KPN. Bovendien hebben we de eis gesteld van een open net. Nu biedt provider Concepts ICT de abonnementen aan, maar dat kunnen alle providers gaan doen. Ook KPN.”

Afspraken in Nijmegen

In Nijmegen is een glasvezelinitiatief dat minder vertrouwen heeft in de vrije markt. Onder leiding van Boudewijn Nederkoorn, ex-directeur van het zeer succesvolle wetenschappelijke Surfnet, zijn afspraken gemaakt met Reggefiber. “Afspraken moet je maken in een vroeg stadium. Als een groep bewoners bereid is om een investeerder in glasvezel een kontje te geven, dan moet daar iets tegenover staan. Dat is de eis van tarieven die redelijk zullen blijven. Wij bundelen de vraag voor de Nijmeegse wijk Hazenkamp onder de naam Glazenkamp, maar vragen wel een garantie voor een plafond voor de tarieven voor de lange termijn. Door krachtenbundeling moet je voorkomen dat je straks echt geknipt en geschoren wordt.”

Reggefiber is ook blij met de afspraken, want het vertrouwen van de klanten neemt toe. Nieuwenhuis: “Dat loopt fantastisch. Wij hopen dat dit voor Nijmegen het verdere model wordt en we hopen dat Boudewijn Nederkoorn voor de rest van Nijmegen het model blijft voortzetten, want wij staan er achter.” Reggefiber heeft momenteel een kleine 200.000 aansluitingen in totaal gerealiseerd en hoopt dat de teller eind dit jaar op minimaal 300.000 aansluitingen zal staan. Het percentage abonnees verschilt per project, zegt Nieuwenhuis. “Van dik boven de 80 procent tot minder dan 40 procent. De moeilijkste zijn de Portaal-projecten, want daar gaat het niet om één gebied, maar om vlekken van gebieden waar Portaal woningen verhuurt.”

Alvorens Deventer van start ging, was woningbouwvereniging Portaal de belangrijkste partner van Reggefiber. Portaal laat glas aanleggen naar al haar woningen. Een strategische keuze die drie jaar geleden al gemaakt is. Het wordt ook gemiddeld steeds goedkoper: een aansluiting kost gemiddeld tussen de 700 en 1.000 euro voor het passieve deel, en voor ‘actief’ nog eens 300 tot 500 euro; totaal 1.000 tot 1.600 euro.

In Almere, dat al een aantal beperkte glasinitiatieven kende, bouwt Reggefiber met steun van woningbouwverenigingen de infrastructuur voor de hele stad, en gaat KPN diensten leveren. Het lijkt de start van een mooi huwelijk. Onlangs werd bekend dat KPN een minderheidsbelang van 41 procent heeft genomen in Reggefiber. De twee bundelen hun FttH activiteiten (uitrol van glas naar woningen) in het samenwerkingsverband Reggefiber FttH. Het project in Almere is onderdeel van de gezamenlijke onderneming.

De vraag is of het niet sneller kan, waarbij KPN en Reggefiber de voordelen gaan plukken van hun ‘first mover advantage’: met eenmaal veel Nederlanders als klant, heb je zoveel netwerkvoordelen, dat je ze niet snel kwijtraakt. Nieuwenhuis wijst op de beperkingen. “Dat zou mooi zijn, maar voor Nederland verglaasd is, ben je twintig jaar verder. Als je agressief optreedt, kan het tussen de tien en vijftien jaar duren.”

Infrastructuurfonds

Er komt meer kapitaal voor glas. In januari 2008 is door Rabo Bouwfonds Asset Management een infrastructuurfonds gelanceerd met onder andere Pensioenfonds Vervoer als investeerder. Hun eerste transactie was het overnemen van de kabels van CaiW(estland) in Naaldwijk, terwijl het management een buyout van de bedrijfsvoering over het net deed. Volgens Stratix consultancy is dit een belangrijk nieuw model dat zal bijdragen aan wat ze noemt een ‘Run-voor-de-markt’.

Reggefiber stelt met genoegen vast dat de glasvezelverbindingen relatief veel vaker voor het versturen (‘uploaden’) dan voor het binnenhalen (‘downloaden’) worden gebruikt. Immers, adsl- en tv-kabel kennen vooral de upload-beperkingen. Maar die grote volumestijgingen blijken matig te worden gebruikt: een toename van 10Mb/s naar 100Mb/s capaciteit bezorgt Reggefiber slechts 3 procent extra verkeer. Nieuwenhuis vindt dan ook dat er op het vlak van dienstenontwikkeling veel meer moet gebeuren. “In het kip-ei vraagstuk hebben wij stappen gezet, maar qua innovatie gebeurt er onvoldoende. Wij moeten onze projecten goed afmaken, voor we verder kunnen. We gaan niet verder in de breedte met content en zo. Vooral vanuit de collectieve sector, zoals zorg en onderwijs, moet er toch veel meer gedaan kunnen worden.”

Ook televisienetwerk particulier initiatief

Ruim 50 jaar geleden ontstond in Nederland naast het telefoonnet een tweede net voor telecommunicatie: voor televisie. Dat was draadloos, met antennes op het dak. Teneinde die te vervangen, ontstonden centrale antenne-inrichtingen (Cai): een centraal opstelpunt om de signalen op te vangen en via kabels door te geven naar de woningen. Gaandeweg trokken gemeenten deze aanvankelijk particuliere initiatieven naar zich toe. De overheid kwam met een machtigingenstelsel om (technische) wildgroei tegen te gaan.

Maar het moest eigenlijk naar een nog hoger niveau. Dus ontstond het plan voor een landelijk netwerk of centraal antennesysteem (Cas). Dit leidde mede tot de oprichting van de Centrale Antenne Systemen Exploitatie Maatschappij (Casema) in 1970. De politiek zag centralisatie niet zitten en de Casema werd een verzamelaar van netten. Eerst in handen van KPN en vervolgens van onder meer France Telecom, en recent van twee andere investeringsbedrijven. Met Home, ofwel Kabelcom, dat onder energiebedrijf Essent kabelexploitaties bundelde, en Multikabel in Noord-Holland werd dit recent gebundeld tot Ziggo. Daar UPC Home en Casema te duur vond kennen we geen landelijke kabelexploitant.

Amsterdam kiest voor model in lagen

In Amsterdam trekt Dirk van der Woude, in dienst van het gemeentelijk Ontwikkelingsbedrijf, de kar. Hij won afgelopen jaar voor zijn inspanningen voor glasvezel in Nederland de Vosko-prijs voor netwerkstrijders. Amsterdam kiest een model in lagen: infrastructuuraanleg, de netwerkexploitant BBned en daarop aanbieders van de diensten

Wat maakt jullie model goed en wat zijn de negatieve ervaringen?

“Goed is dat de verschillende lagen een eigen financiële en economische dynamiek kennen. Door het gesplitste eigendom ervan kun je per laag beter optimaliseren.
Wat je negatief zou kunnen noemen is de ervaring dat de aanleg van een netwerk als dit enorm lastig is, en geweldige inspanningen en coördinatie vraagt tussen alle lagen om de processen goed te laten lopen. Dat is in het begin makkelijker als je dat vanuit één hand doet, op termijn heeft die ene hand weer andere nadelen.”

Waarom komen Nederlandse gemeenten niet tot meer overleg en eenduidig beleid met glasnetten?

“Gemeenten verschillen heel erg van aard en prioriteiten. Dat is al eeuwen zo en dat zie je terug in de aanleg van infrastructuren en de belangstelling daarvoor. Daar komt bij dat voorop lopen niet altijd even makkelijk is, daarom is het begrijpelijk dat er verschillen in tempo zijn.”

Beseffen bestuurders van gemeenten en instellingen (onderwijs, zorg) voldoende dat ze zich gezamenlijk moeten inspannen voor vraaggroei?

“Het is een menselijke eigenschap om vooruitkijkend uiterst ongeduldig te roepen dat er niks gebeurt, terwijl als je achterom kijkt een enorme ontwikkeling waar te nemen valt.
Nog in 1994 voorspelde het Twentse Telematica Instituut aan onze regering dat tien, vijftien jaar later maar en paar procent van de bevolking internet zou gebruiken, alleen studenten en hoogopgeleiden. Dat pakte nogal anders uit.
Vijftien jaar geleden had niemand ook maar kunnen denken dat we nu Joost, Miro, Google Earth, P2P, FabChannel en andere services zouden gebruiken – en al helemaal niet IPTV, Uitzendinggemist en de iPlayer van de BBC.”

Netwerken in Nederland

Het aantal glasvezelaansluitingen in Nederland is gegroeid naar 176.000 in het eerste kwartaal van 2008. December 2006 waren dat er nog 113.000, volgens onderzoek van Stratix Consulting in Hilversum. De aanleg was in 2007 geconcentreerd in de provincies Brabant, Noord-Holland, Overijssel, Gelderland en Flevoland. Noord-Nederland, Zeeland en Limburg blijven achter.

Het aantal daadwerkelijk actieve abonnees nam toe tot “tenminste 94.000”, aldus Stratix. Dat zou ruim 53 procent van het aantal aansluitingen zijn. Maar veel projecten houden de exacte aantallen abonnees wegens concurrentie geheim.

De nu gelanceerde projecten voorzien in een jaarlijkse groei van circa 150.000. Dit leidt tot een prognose van 640.000 glasvezelaansluitingen in december 2010.

DB 2008 nummer 2

geplaatst in: magazine
zie ook: glasvezel, kpn